I had wonderful and very interesting winter camp days full of many happy moments and motivating programs. We played various games and carried out engaging projects. During these days we visited museums, watched a movie at the cinema and had fun time in the ice rink. My camp friends spent a whole day in Lernanist and enjoyed their time there. I had to miss Leraninist trip because of another important project at TUMO center.
Within the scope of winter camp, we also had a cooking project during which we prepared delicious dishes from Italian cuisine.
1885 թվականի փետրվարի 9-ին (հունվարի 28), Գանձա գյուղում ծնվել է Վահան Տերյանը (Վահան Սուքիասի Տեր-Գրիգորյանը)։
«Վահանի ծնունդը զուգադիպեց բարիկենդանին, որի պատճառով վերջինս առանձին հանդիսավորություն ստացավ: «Մանչ» (տղա) ունենալը գյուղում առանձին հաջողություն է համարվում, և այդ Բարիկենդանին մեր տունը հարսանքատուն դարձավ: Հայրս որքան հավասարակշռված էր առօրյա կյանքում, այնքան անզուսպ ու ազատ էր դառնում ուրախության ու քեֆի ժամանակ: Նա ուրախանում էր անվերապահորեն, մանկանում էր և «խելառում»,— ինչպես բնորոշում էին գյուղացիք: «Տերտերանց» քեֆը ընդհանրական էր դառնում, ըստ որում, հորս առաջին քայլն էր լինում զուռնով, արաղով ու գինով գնալ այն գյուղացիների տունը, որոնց հետ կռված էր լինում կամ որոնք համարվում էին նրա հակառակորդները», -հիշում է Վ․ Տերյանի եղբայր Արամը։
Ըստ հուշագիրների բանաստեղծը վաղ տարիներին եղել է հանգիստ երեխա՝ վայելել ծնողների և ամբողջ ընտանիքի սերն ու գուրգուրանքը։ Մի փոքր ավելի մեծ տարիքում մասնակցել է գյուղական աշխատանքներին։ Բնությունը, միջավայրը, մարդիկ, գյուղական աշխատանքները մեծ հետք են թողել ապագա բանաստեղծի ներաշխարհում․
«Եվ ամենից հաճախ ես դառնում եմ տուն — դեպի մեր գյուղը և մեր գետը, մեր տան դիմացի բլուրը, ուր ընկերներիս հետ խաղում էինք այն ժամանակ: Հանվում էինք ու մտնում գետը-ձուկ էինք որսում, հետո ամբողջ մարմիններս ցեխով էինք պատում, իսկ գլուխներս զարդարում ջրախոտերով («յոս» կոչվող խոտերով, որ ջրում է բուսնում) և ապա սկսում էինք ձկները խաշել խարույկի վրա։ Վազվզում էինք դաշտում ու բլուրը բարձրանում: Խոտից պապիրոս էինք շինում և ծխում: Փայտե զենքերով «քռչերի» (ժայռերի) մեջ որսորդության էինք ելնում, իհարկե, մերկ և ցեխով ներկված, որպեսզի վայրենի հնդիկների նման լինեինք, հասկանո՞ւմ եք: Եվ հետո գնում էինք ուրիշ երկրներ, գետնի տակն էինք մտնում — կախարդական բանալին մեր ձեռքին էր (մեր հին ժամի բանալին էր, որ ես մորիցս ծածուկ վերցրել էի տնից—այժմ կասեինք՝ գողացել էի (բայց այն ժամանակ դա գողություն չէր): Շատ բաներ էին կատարվում այն ժամանակ, այնքա՜ն հրաշք կար ու չտեսնված ու դյութական բան կար մեր գյուղում, գետի ափին, բլուրի մոտ: Դուք երևակայել չէք կարող», — գրում է Վ․ Տերյանը 1912 հունիսին Արմենուհի Տիգրանյանին Ստավրոպոլից։
Նախնական կրթությունը ստացել է տանը․
«Հայրս մեզ հավաքում էր իր շուրջը և պատմում էր հեքիաթներ ու պատմություններ սրբազան պատմությունից, ցույց էր տալիս դպրոցից բերած գունավոր պատկերները, որոնք մեզ հրաշալիքներ էին թվում: Այս պատմությունների միջոցին Վահանն առանձին ուշադրության առարկա էր լինում: Իր պատմությունները, հեքիաթները հայրս փոփոխում էր և մեզ ու մեր առօրյա կյանքին հարմարեցնում: Այդ հատկապես` կիրառվում էր Վահանի վերաբերմամբ, որին անկարելի էր ուղղակի նկատողություն անել—իսկույն սկսում էր հեկեկոցը և շատ դժվար էր լինում նրան հանգստացնելը: Ուստի հայրս հեքիաթների միջոցով էր հայտնում իր ասելիքները.
-Հիմար Օվանեսը մեր Վանոյին պես կհագներ–շալվարը ծակ, վրան ապուր թափած, եղունգները կրծած, անկնջվին (ականջները) կախեր ու քյոշան (անկյունում) նստեր կը… Կամ թե.
-Աղվեսը կայնավ ճամբուն վրա, գայլը եկավ արյունլվիկ, անկնջվին կախ, մազերը գզգզված, հերսեն աղվեսին երեսն ա չէր աշե: Աղվեսը մոտեցավ էնոր, ձեռքերը բարև բռնեց (կրծքին դրեց) գլոխ տվեց ու ըսավ՝ գայլ եղբայր, բարով մաշես թաժա հալավդ (շորդ), կարմիր վարտիքդ (Վահանը, ինչպես նկատեցի վերև, կարմիր գույնը շատ էր սիրում և կարմիր կտորի վարտիկ էր հագնում )…
Մենք օդը լցնում էինք ուրախ քրքիջով, իսկ Վահանը, տեսնելով, որ հայրս գայլի ու աղվեսի պատմությունն իր համար է անում, պաշտպանողական դիրք էր բռնում․
— Հա՜, ես Նաշոյին ըսի կարե՝ չկարեց…»։
Տերյանը, տարիքի փոքրությամբ պայմանավորված հաճախել է, գյուղական դպրոց որպես ունկնդիր՝ սիրող։ Զուգահեռաբար օգնել է հորը եկեղեցական-ծիսական արարողությունների ժամանակ․
«Դպրոցական պարապմունքներից դուրս հայրս փորձ արեց Վահանին տիրացություն սովորեցնել, բայց վերջինս անհաջող տիրացու դարձավ: Երբ եկեղեցու սեղանի առաջ կանգնած հերթը գալիս էր իրան «Ապրեցոն» ասելու՝ նա անփոփոխ կերպով ծիծաղից փռթկում էր, հայրս բարկանում էր.
— Ծո անպիտան, մի՛ խնդա:
Այդ նկատողությունից Վահանի ծիծաղը ավելի սաստկանում էր և անզգալի կերպով փոխվում էր լացի ու հեկեկոցի: Վահանի համար տիրացության կարիերա ստեղծելու անհաջող փորձերի մեջ հայրս, հակառակ իր բնավորությանը, համառ չեղավ և նրան ազատ դարձրեց այս «պարտականությունից»:
1895 հայրը Վահանին տանում է Ախալքալաքի քաղաքային դպրոց, սակայն միջավայրի օտարությունը, բարքերը թույլ չեն տալիս, որ Վ․Տերյանն այնտեղ երկար ուսանի։ 1896-ին նա վերադառանում է Գանձա։ Ապագա բանաստեղծը ցանկանում էր եղբայրների նման Թիֆլիսում սովորել, ապա ընդունվել Մոսկվայի Լազարյան ճեմարան։ Սակայն ծնողները, հատկապես մայրը դեմ էին։ Ի վերջո, 1897 թ․ Վահան Տերյանը գնում է Թիֆլիս։ Այստեղ Տերյանը պետք է պատրաստվեր Լազարյան ճեմարանի քննություններին։ Նրա հետ պարապում էր եղբայրը՝ Արամը։ Այստեղ էլ մտնում է գիմնազիստների գրական միջավայր, պատրաստում լրագիր, գրում ոտանավորներ։ Տարվա վերջին Վահանը քննություն է հանձնում և էքստեռն վկայական ստանում։ Եվս մեկ տարի և վերջապես Լազարյան ճեմարանից ստացվում է նամակ, որով Վահանին Մոսկվա էին կանչում։
Մարդկության մեծամասնությունը, եթե չասենք երբեք, ապա խիստ հազվադեպ է խորհում այն մասին, թե ինչ կարևոր բան է շալվարը: Սովորական մարդը առավոտյան շալվար հագնելիս և երեկոյան այն հանելիս, կամ օրվա որևէ այլ պահի, մի վայրկյան անգամ կանգ չի առնում մտածելու, եթե նույնիսիկ այդ մտքերը զվարճանալու համար լինեն միայն, թե ինչ դժբախտ կլիներ ինքը, եթե շալվար չունենար, ինչ խղճուկ տեսք կստանար, եթե ստիպված լիներ մարդկանց առաջ ներկայանալ առանց շալվարի, ինչքան անճոռնի կդառնար նրա շարժուձևը, որքան անհեթեթ՝ յուրաքանչյուր ասած խոսքը, ինչ կատարյալ՝ անուրախ նրա վերաբերմունքը կյանքի նկատմամբ:
Չնայած դրան, երբ ես տասնչորս տարեկան էի, կարդում էի Շոպենհաուեր, Նիցշե և Սպինոզա, աստծուն չէի հավատում ու նույնիսկ արհամարհում էի, թշնամանք ունեի Հիսուս Քրիստոսի ու կաթոլիկ եկեղեցու դեմ ու խելքիս փչել էր, թե փիլիսոփա եմ, այդ տարի ահա իմ և ամենախոր և նմանապես ամենաառօրյա մտքերը ժամանակ առ ժամանակ անդրադառնում էին«մարդ առանց շալվարի խնդրին», և, ինչպես կռահում եք, դրա շուրջ ունեցած մտքերս լինում էին մերթ մռայլ ու տխուր, մերթ էլ ուրախ ու զվարճալի: Եվ ես կարծում եմ, թե փիլիսոփա լինելու ամբողջ հաճույքը հենց այն է, որ կարող ես ճանաչել երևույթի ինչպես մեկ, այնպես էլ մյուս կողմը: Ուրեմն այսպես, մտածում էի ես, եթե մի մարդ ապրում է առանց շալվարի, ապա պետք է, որ նա խղճուկ արարած լինի, և դա, իրոք, այդպես է, մյուս կողմից էլ եթե այս նույն մարդը շալվարով աշխույժ է և բոլորի սիրելին, ապա ամենայն հավանականությամբ, առա նց շալվարի էլ նույն աշխույժ ու սիրելին կմնա, դեռ ավելին, այդ վիճակը կհամարի սքանչելի առիթ սրամիտ կատակներ անելու համար: Այսպիսի մարդու գոյությունը բոլորովին էլ անհավանական չէր, ու ես հավատում էի (գոնե կինոնկարներում այդպես է), որ նա չէր շփոթվի, ճիշտ հակառակը՝ կիմանար ինչպես պահել իրեն և ինչը ոնց անել, որպեսզի բոլորին ներշնչի այն պարզ ճշմարտությունը, թե վերջապես շալվարի եղածը մի մեծ բան չէ, և դրա բացակայությունը դեռ չի նշանակում, թե աշխարհի վերջը եկել է կամ քաղաքակրթությունը դրանից կործանվում է:
Բայց միևնույն է, այն միտքը, թե օրերից մի օր հնարավոր է, որ ինքս մնամ առանց շալվարի, սարսափեցնում էր ինձ, առավել ևս, որ համոզված էի, թե չեմ կարողանա պատշաճ բարձրության վրա պահել ինձ և համոզել մարդկանց, թե նման չնչին բանի համար աշխարհը փուլ չի գա:
Ես ընդամենը մի շալվար ունեի, իմ քեռու շալվարը, որը հնաձև էր ու կարկատանների մեջ կորած: Նախքան ինձ հանձնելը, քեռիս հինգ տարի շարունակ հագել էր այդ շալվարը, իսկ հետո էլ ես սկսեցի ամեն առավոտ հագնել, ամեն գիշեր հանել:
Ստանալ և հագնել քեռուս շալվարը, նշանակում էր մեծ պատվի արժանանալ: Եվ ես ամենավերջին մարդը պիտի լինեի աշխարհում, եթե այդպես չհամարեի: Ես գիտեի, որ դա պատիվ էր ինձ համար և ընդունեցի շալվարը պատվի հետ միասին, և ես կրում էի շալվարն ու պատիվն էլ հետը, բայց դե շալվարը վրաս չէր նստում:
Այդ շալվարը չափազանց լայն էր գոտկատեղում և չափազանց նեղ՝ ներքևում: Մանկությանս տարիներին ես երբեք էլ լավ հագնվող չեմ համարվել: Եվ եթե պատահում էր, որ մարդիկ փողոցում շրջվում էին մեկ անգամ էլ ինձ նայելու, ինչպես հաճախ անում են հիմա, ապա միայն հետաքրքրությունից դրդված, թե արդյոք ո՞ւմ շալվարն է հագիս: Չորս գրպան կար քեռուս շալվարի վրա, չորսն էլ՝ ծակ: Եթե գործը հասնում էր փողին, գնումներ էի կատարում կամ մանր դրամ էի ստանում, ապա փողը ստիպված բերանս էի դնում ու շարունակ ուշքս վրաս էի պահում, որ հանկարծ կուլ չտամ:
Բնական է, որ ես ինձ շատ դժբախտ էի զգում: Ես կարդում էի Շոպենհաուերին և ատում մարդկանց, մարդկանցից հետո՝ աստծուն, աստծուց հետո, կամ գուցե առաջ, կամ գուցե միաժամանակ, ամբողջ աշխարհը, ամբողջ տիեզերքը, կյանքի ամբողջ անհեթեթ դրվածքը: Բայց, միաժամանակ, հասկանում էի, որ շալվարն ինձ տալով, քեռիս իմ բազում ազգականների միջից ինձ էր պատվի արժանացրել, և ես ինձ շոյված էի զգում ու ինչ-որ չափով հագնված: Ավելի լավ էր իմ քեռու շալվարի նման շալվար ունենալ, քան բոլորովին չունենալ, դառնորեն մտածում էի ես, և իմ ճկուն ու փիլիսոփայական ուղեղը արագորեն հասցնում էր այս միտքն իր ավարտին: Ենթադրենք, թե մի մարդ հասարակության մեջ հայտնվում է առանց շալվարի: Ոչ թե, որ նա այդպես է ուզում: Ոչ թե կատակի համար: Ոչ թե հանուն անհատական ոճի և կամ էլ ի հակառակ արևմտյան քաղաքակրթության, այլ պարզապես որովհետև մարդը հագնելու շալվար չունի, պարզապես որովհետև շալվար գնելու փող չունի:
Ենթադրենք, թե նրա հագին ամեն ինչ կա, բացի շալվարից՝ վարտիք, կիսագուլպաներ, կոշիկներ, վերնաշապիկ, դուրս է գալիս այդպես փողոց և նայում ուղիղ մարդկանց աչքերին: Չէ, դուք պատկերացնո՞ւմ եք: Տիկնայք, ես շալվար չունեմ, պարոնայք, ես փող չունեմ: Եվ ի՞նչ: Ոչ շալվար ունեմ, ոչ էլ փող: Բայց դե ես այս երկրի բնակիչն եմ և միտք ունեմ մնալ այդպիսին մինչև շունչս չփչեմ կամ աշխարհի վերջը չգա: Ես մտադիր եմ շարունակել իմ երթը աշխարհում, թեկուզև առանց շալվարի:
Հետաքրքիր է, ինչ կարող ես անել: Կարո՞ղ են արդյոք այդ մարդուն բանտ նետել: Եթե այո, ապա ի՞նչ ժամկետով: Եվ ինչի՞ համար: Ի՞նչ կարգի հանցանք պիտի համարվի արդյոք եղբայրակիցների առջև առանց շալվար հայտնվելը:
Իսկ եթե նրանք հանկարծ խղճան ինձ, մտածում էի ես, եթե հանկարծ ուզենան ինձ մի հին շալվար նվիրել: Այդ մտքից անգամ ես ուղղակի խենթանում էի: Միայն թե չփորձեք տալ ինձ ձեր հին շալվարը, կգոռամ ես նրանց երեսին: Չփորձեք բարի լինել իմ նկատմամբ: Ես չեմ ուզում ձեր հին շալվարը, ես ոչ էլ ձեր նոր շալվարն եմ ուզում: Ես ուզում եմ խանութից գնված իմ սեփական շալվարն ունենալ, բոլորովին նոր, ճիշտ իմ վրայով, պիտակը, անվանումը, ամեն ինչ տեղը-տեղին: Ես ուզում եմ իմ սեփական գրողի տարած շալվարն ունենալ, այլ ոչ թե որևէ մեկի: Ես աշխարհ եմ եկել և ուզում եմ իմ շալվարն ունենալ:
Ես սոսկալի կատաղում էի այն մտքից, թե որևէ մեկը կարող է ինձ խղճալ, դա անհնար բան էր: Անհնար էր պատկերացնել, թե որևէ մեկը կարող է ինձ որևէ բան շնորհել: Ես ուզում էի ինքս հոգալ իմ կարիքները: Ի՞նչ արժե այս շալվարը: Երեք դոլա՞ր: Շատ լավ: Վերցնում եմ: Միայն այսպես: Ոչ մի կմկմոց, ոչ մի բան: Ինչքա՞ն: Երեք դոլա՞ր: Շատ լավ: Փաթաթեք:
Այն օրը, երբ առաջին անգամ հագա իմ քեռու շալվարը, քեռիս մի քանի քայլ ետ գնաց, հարմար տեղ ընտրեց հայացքը վրաս գցելու համար և ասաց.
-Հրաշալի է նստում վրադ: -Այո, սըր,-ասացի ես: -Վերևում բավականին ազատ է,- ասաց նա: -Այո, սըր,- ասացի ես: -Իսկ ներքևում շատ քիփ է ու գեղեցիկ,- ասաց նա: -Այո, սըր,- ասացի ես:
Իսկ հետո, սատանան գիտի, թե ինչու, թերևս այն պատճառով, որ շալվար հագնելու փառավոր ավանդույթը վերջապես մի սերնդից փոխանցվեց մյուսին, քեռիս խորապես հուզված սեղմեց ձեռքս, ուրախությունից և հիացմունքից գունատվեց ու կորցրեց խոսելու ընդունակությունը: Նա դուրս փախավ տնից այնպես, ինչպես կարելի է փախչել շատ հուզիչ ու ցնցող տեսարանից: Իսկ ես, երբ մենակ մնացի, փորձեցի հասկանալ կհաջողվի՞ ինձ արդյոք շալվարը հագիս տեղից տեղ փոխադրվել, եթե իհարկե զգույշ լինեմ: Պարզվեց, որ այո, քայլել կարող եմ: Չնայած ես ինձ կաշկանված էի զգում, բայց այնուամենայնիվ, քայլել հնարավոր էր: Չեմ կարող ասել, թե ինձ ապահով էի զգում, բայց մերկությունս հո ծածկված էր, գիտեի նաև, որ շարժվել կարող եմ, բացի այդ, հուսով էի, որ օրեցօր կվարժվեմ և կսովորեմ արագ քայլել: Պարզապես հարմարվել էր պետք: Մի երկու ամիս թերևս դժվար կլիներ, սակայն, ես հուսով էի, որ ժամանակի ընթացքում կսովորեմ այս շալվարը հագիս քայլել աշխարհի առաջ հաստատուն և խիստ տպավորիչ ձևով:
Մի քանի ամիս հագա իմ քեռու շալվարը և դրանք իմ կյանքի ամենադժբախտ ամիսներն էին:
Ինչո՞ւ, կհարցնեք: Որովհետև վելվետե շալվարը այն ժամանակ ամենանորաձևն էր համարվում: Սկզբից սովորական վելվետե շալվարն էր նորաձև, իսկ մի տարի անց Կալիֆոռնիայում իսպանական վերածնունդ սկսվեց և իսպանական ոճով կարված վելվետե շալվարը դարձավ նորաձևության վերջին խոսքը: Այս շալվարը, որի փողքերը լայնանում էին զանգի նման և եզերված էին կարմիր գույնով, շատ դեպքերում հինգ մատնաչափ բարձրություն ուներ կոնքերում, հաճախ էլ գոտկատեղը զարդարված էր լինում փոքրիկ նախշերով: Տասնչորս տարեկան տղաները այսպիսի շալվարով ոչ միայն ապահով ու ազատ էին իրենց զգում, այլև գիտեին, որ նորաձև են հագնված և բնականաբար ինչ ուրախ բան էլ խելքներին փչեր, կարող էին անել, կարող էին վազվզել աղջիկների ետևից, շաղակրատել նրանց հետ և նման բաներ: Իսկ ես չէի կարող: Բնական բան էր, կարծում եմ, որ այդ հանգամանքներում ես ամենայն մռայլությամբ անդրադարձա Շոպենհաուերին և սկսեցի ատել կանանց, ապա տղամարդկանց, երեխաներին, եզներին, ընտանի կենդանիներին, ջունգլիների գազաններին և ձկներին:
Վերջապես ի՞նչ է կյանքը, հարցնում էի ես: Եվ ինչո՞ւ են նրանք այդպես երևակայում իրենց, միթե միայն նրա համար, որ իսպանական թավշյա շալվարներ են հագնում: Իսկ Շոպենհաուեր կարդացե՞լ են: Ոչ: Գիտե՞ն, որ աստված գոյություն չունի: Ոչ: Նրանք տգետ են: Նրանք հագնում են սքանչելի վելվետե շալվարներ, բայց տգիտությունից կուրացել են: Նրանք չգիտեն, որ ամեն ինչ ծաղր է ու իրենք էլ այդ չարաբաստիկ խաղի զոհերը:
Ես դառնորեն ծիծաղում էի նրանց վրա:
Այնուամենայնիվ, ես երբեմն մոռանում էի իմացածս, մոռանում էի, թե ինչ եմ սովորել Շոպենհաուերից, անմեղությամբ լցված, առանց այս կամ այն խորը փիլիսոփայական մտքի ուրախ ու զվարթ ընկնում էի աղջիկների ետևից ու դառնում նրանց ծիծաղի առարկան: Եվ միայն քեռուս շալվարի պատճառով: Ախր այդպիսի շալվարով աղջիկների ետևից չեն ընկնում: Դա դժբախտ, չարաբաստիկ, մելամաղձոտ շալվար էր և նրանով աղջիկներին հաճոյանալը շատ ողբերգական բան էր, իսկ կողքից նայողի համար՝ խիստ զավեշտական: Ես սկսեցի ձեռքս ընկած գրոշն անգամ հավաքել և համբերատար սպասել: Ոչինչ, կգա այն օրը, երբ ես խանութ կմտնեմ ու կասեմ նրանց, թե ուզում եմ իսպանական վելվետե շալվար գնել, և որ գինը ինձ համար նշանակություն չունի:
Անցավ դառնություններով լի մի տարի: Փիլիսոփայական մտքերի և մարդկանց նկատմամբ ունեցած ատելության տարի:
Ես կոպեկ առ կոպեկ փող էի հավաքում, որպեսզի օրերից մի օր իսպանական վելվետե սեփական շալվար ունենամ: Դրանով ես ձեռք կբերեմ ոչ միայն վստահություն և ապահովություն, այլև մի հագուստ, որի մեջ անհնար է ուրախ և զվարթ չլինել:
Ուրեմն այսպես, ես փող հավաքեցի անհրաժեշտ չափով, ինչպես որոշել էի, գնացի խանութ, ինչպես որոշել էի, և իսպանական վելվետե շալվար գնեցի ինձ համար, ինչպես որոշել էի, բայց մի ամիս անց, երբ դասերը սկսվեցին ու ես դպրոց գնացի, տեսա, որ միայն ես էի հագել այդ հատուկ ոճի վելվետե շալվարից: Ինչպես երևում է, իսպանական վերածնունդը վերջացել էր: Այժմ նորաձև էր համարվում պարզ, վելվետե շալվարը՝ առանց նախշերի ու այլ բաների: Ուղղակի սովորական վելվետե շալվար:
Էլ ինչպե՞ս կարող էի ես ուրախ ու զվարթ լինել: Ոչ, ուրախ ու զվարթ տեսք ես, իհարկե, չունեի: Եվ դա գործը ավելի էր փչացնում, քանի որ իմ շալվարը ուրախ ու զվարթ շալվար էր: Իմ սեփական շալվարը: Իմ փողերով գնված շալվարը ուրախ ու զվարթ տեսք ուներ: Իսկ դա պարզապես նշանակում էր, մտածում էի ես, անկախ այն բանից, թե ինչո՞վ եմ զբաղված, ես նույնպես պետք է իմ շալվարի նման ուրախ ու զվարթ լինեի: Եթե ոչ, ուրեմն աշխարհում արդարություն չկա: Եվ, իսկապես, ես հո չէի կարող այդպիսի շալվարով դպրոց գնալ և ուրախ ու զվարթ չլինել, այնպես որ որոշեցի հենց ուրախ ու զվարթ էլ լինել: Ես սրամտում էի ամեն առիթով և այդ պատճառով անընդհատ հարվածներ էի ստանում վզակոթիս, և շատ հաճախ ծիծաղում էի ու տեսնում, որ հիմնականում, երբ ես ծիծաղում եմ, մնացած բոլորը լուռ են:
Դա այնպիսի մղձավանջ էր, որ ես թողեցի դպրոցը: Այժմ համոզված եմ, որ ես այն փիլիսոփան չէի դառնա, ինչ հիմա եմ, եթե չլիներ այն տառապանքը, որ ես ապրեցի իսպանական ոճի իմ վելվետե շալվարի պատճառով:
Առաջադրանքներ: 1․ Անծանոթ բառերը դուրս գրել և բառարանի օգնությամբ բացատրել։ 2․ Բնութագրիր գլխավոր հերոսին։
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպե՞ս հաջողվեց Անտիոքոսի հայ զորավարներ Արտաշեսին ու Զարեհին տապալել Երվանդականների թագավորությունը և ճանաչվել Մեծ Հայքի և Ծոփքի արքաներ:
Անտիոքոս III-ի հայ զորավարներ Արտաշեսը և Զարեհը օգտվեցին Երվանդականների թագավորության թուլացումից և Անտիոքոսի աջակցությամբ տապալեցին այն։ Դրա դիմաց Անտիոքոսը Արտաշեսին ճանաչեց Մեծ Հայքի, իսկ Զարեհին՝ Ծոփքի արքա։
բ. Բացատրի՛ր։ Ինչո՞վ կբացատրես այն, որ Արտաշես I արքայի ջանքերով միավորված հողերում բոլորը միալեզու էին:
Արտաշես I-ի կողմից միավորված հողերը միալեզու էին, որովհետև դրանք հիմնականում հայկական հողեր էին՝ բնակեցված նույն ժողովրդի կողմից, որոնք խոսում էին նույն լեզվով։ Արտաշեսը միավորեց բաժանված, բայց լեզվապես և մշակութապես միասնական տարածքներ։
գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ վերափոխություններ կատարեց Արտաշես I արքան իր թագավորության դիրքն ու վարկանիշը բարձրացնելու համար։
Արտաշես I-ը իր թագավորության դիրքն ու վարկանիշը բարձրացրեց՝ հիմնադրելով նոր մայրաքաղաք Արտաշատը, կատարելով հողային, վարչական և ռազմական վերափոխություններ, ամրապնդելով ազատ համայնականների դիրքը և բարելավելով պետության կառավարումն ու բանակի մարտունակությունը։
Ձայներ անցյալից ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ (մոտ 410490) Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին «Արտաշեսը գնում է այն տեղը, որտեղ Երասխը և Մեծամորը խառնվում են, և այնտեղ բլուրը հավանելով՝ քաղաք է շինում և իր անունով կոչում Արտաշատ։ Երասխն էլ օգնում է նրան անտառի փայտով։ Ուստի առանց դժվարության և արագ շինելով՝ այնտեղ մեհյան է կանգնեցնում և Բագարանից այնտեղ է փոխադրում Արտեմիսի արձանը և բոլոր հայրե նական կուռքերը։ Բայց Ապողոնի արձանը կանգնեցնում է քաղաքից դուրս՝ ճանապարհին մոտ։ Երվանդի քաղաքից դուրս է բերում հրեա գերիներին, որ այնտեղ տարված էին Արմավիրից, և բերում նստեցնում է Արտաշատում։ Նա Երվանդի քաղաքի բոլոր վայելչությունները, ինչ որ նա փոխադրել էր Արմավիրից, և ինչ որ հենց ինքն էր շինել, բերում է Արտաշատ և ավելի շատ բան էլ իր կողմից շինելով՝ [այդ քաղաքը] սարքավորում է իբրև արքայանիստ քաղաք»։ (Պատմություն Հայոց, Գիրք II:ԽԹ)
Պատմությունը և մարդը
ՀԱՆՆԻԲԱԼ (Ք. ա. 247183) Կարթագենցի զորավար և պետական գործիչ։ Հին աշխարհի մեծագույն զորավարներից մեկը։ Ինը տարեկանում երդվել է լինել Հռոմի թշնա մի։ Դառնալով Իսպանիայում կարթա գեն յան զորքերի գլխավոր հրա մա նա տարը՝ սանձազերծել է երկրորդ Պունիկ յան պատերազմը (Ք. ա. 218201)։ Չնա յած սկզբնական շրջանում Հռոմի նկատ մամբ տարած իր հաղթանակներին ու հա ջո ղու թ յուններին՝ ի վերջո Ք. ա. 201 թ. պար տութ յուն է կրել Զամայի ճակա տա մար տում։ Չհաշտվելով իրավիճակի հետ՝ Ք. ա. 189 թ. ժամանել է Հայաստան՝ հույս փայփայելով հա կա հռոմեական պայքարի մեջ ներքաշել Արտա շես I արքային։ Մեծ Հայքի արքան Հաննիբալի խորհրդով հիմնադրել է Արտա շատ (Արտաքսատա) քաղաքը և նրան է հանձ նա րա րել շինարարական աշխա տանք ների ղեկավարությունը։ Այդ իսկ պատ ճա ռով քաղաքը հին աշխարհում կոչվել է նաև հայկական Կարթագեն։ Չնայած այդ ամենին՝ Արտաշես արքան չի աջակցել Հաննի բալին՝ նախընտրելով պահպանել Հռոմի հետ բարի դրա ցիա կան հարաբերությունները։ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ Ի՞նչ եք կարծում, ինչո՞ւ Արտաշես արքան հրաժարվեց աջակցել Հաննիբալին։
Հարց 1
Ինչպես կառուցվեց Արտաշատ քախաքը և ում կողմից։
Արտաշատ քաղաքը կառուցվեց Արտաշես I արքայի կողմից՝ մոտ Ք.ա. 185 թ․։ Այն հիմնադրվեց Արարատյան դաշտում՝ Արաքս գետի ափին, ինը բլուրների վրա։ Հույն պատմիչների վկայությամբ՝ քաղաքի տեղանքի ընտրությունը կատարել է կարթագենացի զորավար Հաննիբալը
Ինչու Արտաշես արքան հրաժարվեց աջաքցել Հաննիբալին։
Արտաշես արքան հրաժարվեց աջակցել Հաննիբալին, որովհետև դա կարող էր Հայաստանին ներքաշել հռոմեացիների դեմ պատերազմի մեջ։ Արտաշեսը վարում էր զգուշավոր քաղաքականություն և չէր ցանկանում վտանգել երկրի անվտանգությունն ու անկախությունը՝ հզոր Հռոմի հետ բախման պատճառով։
Մոլեկուլը նյութի ամենափոքր մասնիկն է, որը պահպանում է տվյալ նյութի քիմիական հատկությունները և կազմված է մեկ կամ մի քանի ատոմներից։
2․Ի՞նչ է քիմիական բանաձևը:
Քիմիական բանաձևը պայմանական գրառում է, որը ցույց է տալիս նյութի մոլեկուլի կամ իոնական միավորի կազմը՝ ինչ տարրերից է բաղկացած և ինչ քանակով են դրանց ատոմները։
3․Ի՞նչ է ցույց տալիս ինդեքսը:
4․Կարդա՛ հետևյալ բանաձևերը՝ CH4, SO2, H2O2, NH3, H2, և հաշվի՛ր յուրաքանչյուր բանաձևում ատոմների գումարային թիվը։
Գործել – գործունեություն, գործիչ Վազել –վազորդ, վազք Հարցնել –հարց, հարցում Իշխել – իշխան, իշխանություն Բժշկել – բժիշկ, բուժում Բացել – բացվածք, բացիչ Ուսուցանել – ուսուցիչ, ուսուցում Ճեղքել –ճեղք, ճեղքվածք Պահել –պահակ, պահեստ Հյուսել –հյուսն, հյուսվածք Բանել – բանվոր, բանեցում Գրել – գրող, գրություն Հիանալ – հիացում, հիացմունք Զգալ – զգացմունք, զգացում
Փակագծերում տրված բայերը գրի´ր պահանջված ձևով:
Ծարավ ագռավը թռավ կճուճի մոտ ջուր խմելու: Կտուցը ջրին որ չհասավ, (փորձել-փորձեց) կճուճը թեքել: Բայց կճուճն ամուր կանգնել էր տեղում, ու ագռավը թեքել (չկարողանալ-չկարողացավ): Նա մի քիչ (մտածել-մտածեց)ու մանր քարեր (լցնել-լցրեց) կճուճի մեջ: Ջուրը (բարձրանալ-բարձրացավ), (հասնել-հասավ) կճուճի բերանին: Ու ագռավը (հագեցնել-հագեցրեց) ծարավը:
Առաջադրանք գրքից
193. Ընդգծված դերբայները դարձրո՛ւ բայեր:
Օրինակ`
Քայլող աղջիկ- աղջիկ, որը քայլում է: Հեռացած ձմեռ- ձմեռը, որ հեռացել է:
Ա. Սլացող մեքենա, արևի շուրջը պտտվող մեքենա, թունելից դուրս եկող գնացք, պատրաստակամորեն հորը մտնող երեխա, փոշու ու մրի մեջ աշխատող մարդիկ:
Բ. Ընկած գրիչ, մոռացված երգ, թիթեռի հետևից ընկած երեխա, արձակված ու կախված վարագույր, լուծված խնդիր, գիշերվա անձրևից խոնացացած օդ:
194. Կետերը փոխարինի՛ր ապրել բայից կազմված դերբայներով (ապրելիս, ապրող, ապրած, ապրել):
Նրա… երկար ու ձիգ տարիների մասին ընդամենը մի երկու նախադասություն կարելի է պատմել:
Գետափին՝ զով ծառերի ստվերում… հիշում էր իր անապատը, խանձված ավազը:
Կարտոֆիլի արտում … բզեզն արագ բազմանում է ու շարժվում առաջ՝ նոր տարածություններ գրավելու:
Ուզում էր քաղաքից դուրս ու մենակ՝… հեռու մի դաշտում:
195. Կետերը փոխարինի՛ր ապրել բայի դիմավոր ձևերով:
Քանի՛ տարի … մեր երկրում ու չգիտե՞ս մեր օրենքները: Եթե մի երկու ամիս էլ … այս խոնավ ու անարև երկրում, բոլորովին կմոռանա՞ք մեր գյուղը: Մի քանի օր այստեղ … ու կտեսնի, թե ի՞նչ դժվար է օրվա հոգսը հոգալը:
Այստեղ … ուրիշ ելք չունեմ: Դու երկար … այս աշխարհում ու շատ բան ես տեսել, ինձ մի խորհուրդ տո՛ւր:
Տրված բառերը ըստ խոսքի իմաստի երեք խմբի բաժանի՛ր և այդ խմբերի անվանումները գրիր:
Ծարավ ագռավը թռավ կճուճի մոտ ջուր խմելու: Կտուցը ջրին որ չհասավ, (փորձել-փորձեց) կճուճը թեքել: Բայց կճուճն ամուր կանգնել էր տեղում, ու ագռավը թեքել (չկարողանալ-չկարողացավ): Նա մի քիչ (մտածել-մտածեց)ու մանր քարեր (լցնել-լցրեց) կճուճի մեջ: Ջուրը (բարձրանալ-բարձրացավ), (հասնել-հասավ) կճուճի բերանին: Ու ագռավը (հագեցնել-հագեցրեց) ծարավը:
Առաջադրանք գրքից
193. Ընդգծված դերբայները դարձրո՛ւ բայեր:
Օրինակ`
Քայլող աղջիկ- աղջիկ, որը քայլում է: Հեռացած ձմեռ- ձմեռը, որ հեռացել է:
Ա. Սլացող մեքենա-մեքենա, որը սլանում է, արևի շուրջը պտտվող մեքենա- մեքենա, որը պտտվում է արևի շուրջ, թունելից դուրս եկող գնացք-գնացք, որը դուրս է գալիս թունելից, պատրաստակամորեն հորը մտնող երեխա-երեխա, որը պատրատակամորեն մտնում է հորը, փոշու ու մրի մեջ աշխատող մարդիկ-մարդիկ, որոնք աշխատում են փոշու ու մրի մեջ:
Բ. Ընկած գրիչ-գրիչ, որը ընկել է, մոռացված երգ-երգ, որը մոռացել են, թիթեռի հետևից ընկած երեխա-երեխա, որը ընկել է թիթեռի հետևից, արձակված ու կախված վարագույր-վարագույր, որը արաձկվել և կախվել է, լուծված խնդիր-խնդիր, որը լուծվել է, գիշերվա անձրևից խոնացացած օդ-օդ, որը խոնավացել է գիշերվա անձրևից հետո :
194. Կետերը փոխարինի՛ր ապրել բայից կազմված դերբայներով (ապրելիս, ապրող, ապրած, ապրել):
Նրա ապրած երկար ու ձիգ տարիների մասին ընդամենը մի երկու նախադասություն կարելի է պատմել:
Գետափին՝ զով ծառերի ստվերում ապրելիս հիշում էր իր անապատը, խանձված ավազը:
Կարտոֆիլի արտում ապրող բզեզն արագ բազմանում է ու շարժվում առաջ՝ նոր տարածություններ գրավելու:
Ուզում էր քաղաքից դուրս ու մենակ՝ ապրել հեռու մի դաշտում:
195. Կետերը փոխարինի՛ր ապրել բայի դիմավոր ձևերով:
Քանի՛ տարի ապրում ես մեր երկրում ու չգիտե՞ս մեր օրենքները: Եթե մի երկու ամիս էլ ապրեք այս խոնավ ու անարև երկրում, բոլորովին կմոռանա՞ք մեր գյուղը: Մի քանի օր այստեղ կապրի ու կտեսնի, թե ի՞նչ դժվար է օրվա հոգսը հոգալը:
Այստեղ ապրելու ուրիշ ելք չունեմ: Դու երկար ապրել ես այս աշխարհում ու շատ բան ես տեսել, ինձ մի խորհուրդ տո՛ւր:
Քանի որ մեր ձեռքերը մեր մարմնի ամենաօգտագործվող մասն են, դրանք հարկավոր է հաճախակի լվանալ:
Լվացվելու համար օգտագործում ենք ջուր և օճառ: Օճառը լինում է պինդ և հեղուկ : Ցանկալի է օգտագործել հեղուկ օճառ, քանի որ այն գտնվում է փակ ամանում և ձեռքից ձեռք չի անցնում:
Լվացվելը պարտադիր է ուտելուց , սնունդ պատրաստելուց առաջ, պետքարանից հետո, դրսից տուն գալուց, կենդանիների հետ շփվելուց, հողի հետ խաղալուց հետո և այլն:
Լվացվելիս պետք է ուշադրություն դարձնել եղունգների տակին, մատների միջև տարածություններին:
Ձեռքերը պետք է լավ չորացնել անձնական սրբիչով, կամ թղթե անձեռոցիկով:
